“Đất có nguồn gốc Nông, Lâm trường” – Bài 1: Từ nguồn lực thành điểm nghẽn: 70 năm Nông, Lâm trường Quốc doanh

Trước năm 1945: những đồn điền đầu tiên
Câu chuyện đất “có nguồn gốc nông, lâm trường” thực ra bắt đầu sớm hơn mốc 1955, từ các đồn điền thời thuộc địa. Ở Tây Nguyên, đồn điền CADA (Compagnie Agricole d’Asie) được người Pháp lập năm 1922 để trồng cà phê và chè, trải dài theo quốc lộ Buôn Ma Thuột – Nha Trang, là một trong hai cơ sở lớn nhất Đắk Lắk thời kỳ đó với diện tích ban đầu khoảng 2.000 ha; kế đó là đồn điền C.H.P.I và đồn điền Rossi lập năm 1926. Ở miền Đông Nam Bộ, các đồn điền cao su của tư bản Pháp hình thành từ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX trên vùng đất đỏ Thủ Dầu Một, Biên Hoà, Bà Rịa, Tây Ninh.
Đặc điểm chung của lớp nền này là đất được tập trung quy mô lớn vào tay một chủ thể, lao động được tuyển mộ từ nơi khác đến và sống ngay trong khuôn viên đồn điền. Sau này, phần lớn các đồn điền ấy được quốc hữu hoá và trở thành nông trường quốc doanh – nghĩa là hình thức tổ chức thay đổi, nhưng ranh giới đất và cộng đồng cư dân gắn với nó thì vẫn tiếp nối. Đến năm 1959, riêng khu vực Buôn Ma Thuột đã có 49 đồn điền cà phê với tổng diện tích trên 5.200 ha.
1955 – 1960: nông trường quốc doanh ra đời ở miền Bắc
Ngày 26/12/1955, Nông trường quốc doanh Đồng Giao được thành lập trên vùng đất Tam Điệp – nông trường quốc doanh đầu tiên của miền Bắc. Đó là nơi hội tụ của cán bộ, chiến sĩ miền Nam tập kết, bộ đội từ chiến trường Điện Biên Phủ trở về và thanh niên xung phong từ khắp mọi miền. Nông trường vừa tổ chức sản xuất, vừa làm hậu phương chi viện cho tiền tuyến – một mô hình vừa kinh tế, vừa chính trị, vừa quân sự ngay từ ngày đầu.
Ba năm sau, câu chuyện tương tự diễn ra trên cao nguyên Mộc Châu. Đầu năm 1958, sau khi hoàn thành nghĩa vụ quốc tế trên chiến trường Lào, theo lệnh của Quân uỷ Trung ương, 1.700 cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 280 (Sư đoàn 335) và Trung đoàn 83 quân tình nguyện về tập kết tại vùng cao nguyên còn bạt ngàn cỏ tranh, lau lách. Nông trường Quân đội Mộc Châu – sau đổi thành Nông trường quốc doanh Mộc Châu – ra đời ngày 8/4/1958. Ngày 8/5/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh lên thăm, đi các đội sản xuất và ghi vào sổ truyền thống của nông trường mười sáu chữ: “Luôn luôn cố gắng – Khắc phục khó khăn – Tiến lên thật hăng – Làm tròn nhiệm vụ”.
Quy mô của phong trào rất lớn ngay từ đầu: chỉ trong hai năm 1954 – 1955, lực lượng công nhân tại các nông trường quốc doanh ở miền Bắc đã lên tới khoảng bốn vạn người.
1961 – 1975: hai mươi năm làm “đầu tàu”
Trong tư duy kinh tế thời kỳ kế hoạch hoá tập trung, nông trường quốc doanh không đơn thuần là một đơn vị sản xuất. Nó đại diện cho hình thức sở hữu nhà nước – sở hữu toàn dân – và được kỳ vọng là “đầu tàu” đưa nền nông nghiệp lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, là “tấm gương” và “trường học” đối với hợp tác xã, là lực lượng chính đưa nông dân vào con đường làm ăn tập thể. Đến năm 1965, khu vực nông nghiệp quốc doanh – chủ yếu là các nông trường – có khoảng 537.000 lao động, được tổ chức theo mô hình công nghiệp: sống trong các đội sản xuất, ăn theo định lượng, làm theo kế hoạch.
Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 16/6/2003 của Bộ Chính trị sau này đã tóm tắt khá đầy đủ những nhiệm vụ mà nông, lâm trường quốc doanh được giao khi thành lập:
 - Khai hoang, mở rộng diện tích canh tác ở các vùng đất mới;
 - Phát triển sản xuất nông, lâm sản hàng hoá cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu;
 - Sản xuất giống cây trồng, giống vật nuôi, đưa tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất;
 - Làm trung tâm xây dựng một số vùng kinh tế mới, nông thôn mới;
 - Kết hợp phát triển kinh tế với bảo đảm an ninh, quốc phòng ở những vùng xung yếu, khó khăn.
Đọc lại danh mục ấy mới hiểu vì sao đất được giao cho nông, lâm trường với quy mô rất lớn và gần như không kèm điều kiện tài chính. Đất khi đó không phải là tài sản có giá, mà là địa bàn để triển khai một nhiệm vụ chính trị. Ranh giới nông trường thường được xác định bằng địa hình – con suối, sườn đồi, cột mốc quân sự – chứ không phải bằng hồ sơ địa chính. Đây chính là lớp “nợ kỹ thuật” đầu tiên mà nhiều thập niên sau vẫn chưa trả xong.
1975 – 1985: mở rộng vào Nam và lên Tây Nguyên
Thống nhất đất nước mở ra đợt mở rộng thứ hai, quy mô lớn hơn nhiều. Ngày 12/11/1975, Uỷ ban nhân dân cách mạng tỉnh Đắk Lắk ra quyết định trưng thu tài sản, đất đai của các đồn điền, đồng thời vận động 75 hộ cá thể hiến lại gần 1.200 ha cà phê; trên cơ sở đó, các nông trường cà phê Thắng Lợi, Ea Hồ, 10-3, Đức Lập lần lượt ra đời, do Công ty Quốc doanh nông nghiệp tỉnh trực tiếp quản lý. Cùng lúc, một loạt nông trường quốc doanh thuộc Trung ương quản lý cũng được thành lập trên địa bàn.
Đi cùng đất là người. Tháng 11/1976, 20 cán bộ của Nông trường Đông Hiếu (Nghệ An) chia tay gia đình, lên đường theo điều động của Bộ Nông nghiệp vào Đắk Lắk xây dựng Nông trường cà phê Phước An trên nền đồn điền CADA cũ; nông trường chính thức thành lập ngày 01/3/1977. Đó là một lát cắt tiêu biểu của cả một chính sách di dân, xây dựng vùng kinh tế mới kéo dài suốt cuối thập niên 1970 và thập niên 1980: hàng chục vạn người rời đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và các đô thị phía Nam lên Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, vùng núi phía Bắc, nhập vào các nông trường, lâm trường, binh đoàn làm kinh tế.
Mô hình ấy đã tạo ra giá trị thật. Vùng chè và bò sữa Mộc Châu, vùng dứa Đồng Giao, vùng cao su Đông Nam Bộ, vùng cà phê Buôn Ma Thuột – phần lớn những vùng chuyên canh làm nên nông sản xuất khẩu Việt Nam hôm nay đều khởi nguồn từ đây. Nhiều thị trấn, thị tứ miền núi hình thành quanh trụ sở nông trường; trường học, trạm xá, đường điện đi theo nông trường vào những vùng trước đó chưa có gì. Năm 1988, Nông trường cà phê Phước An trở thành nông trường đầu tiên của cả nước đạt sản lượng 1.000 tấn cà phê nhân.
Nhưng quy mô ấy cũng tạo ra mất cân đối rất lớn. Số liệu tỉnh Đắk Lắk năm 1985 – ngay trước Đổi mới – cho thấy các cơ sở quốc doanh chiếm tới 86,13% diện tích đất đai toàn tỉnh và quản lý hơn 20% dân số, bình quân 12,18 ha đất mỗi người; trong khi phần diện tích còn lại là 13,87% phải nuôi sống gần 80% dân số, bình quân 0,53 ha mỗi người. Ở tầm quốc gia, năm 1986 cả nước có 413 lâm trường quốc doanh trực thuộc trung ương, tỉnh và huyện, quản lý 4,1 triệu ha đất, chủ yếu là đất rừng.
1986 – 1994: Đổi mới – cơ chế đổi, nhưng đất thì không
Từ năm 1986, nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường. Cơ chế bao cấp đầu vào – bao tiêu đầu ra không còn; nhiều nông, lâm trường mất nguồn vốn cấp phát, mất thị trường Đông Âu, lâm vào thua lỗ kéo dài. Số lâm trường quốc doanh bắt đầu giảm mạnh: từ 413 đơn vị năm 1986 xuống còn 256 đơn vị vào năm 2002, do hợp nhất, chuyển thành nông trường, lập liên hiệp nông lâm nghiệp hoặc giải thể các lâm trường do cấp huyện quản lý.
Điều quan trọng là: tổ chức thay đổi, doanh nghiệp thay đổi, nhưng đất thì gần như không được rà soát lại. Diện tích được giao thời bao cấp vẫn nằm nguyên trên giấy tờ, trong khi năng lực sử dụng thực tế đã suy giảm rõ rệt. Khoảng cách giữa “đất trên hồ sơ” và “đất được sử dụng thật” bắt đầu hình thành – và ngày càng rộng ra.
1995 – 2002: cơ chế khoán và trạng thái pháp lý lơ lửng
Giải pháp được lựa chọn để cứu các đơn vị thua lỗ là giao khoán: khoán vườn cây, khoán đất, khoán rừng cho hộ công nhân và hộ dân trên địa bàn, theo Nghị định số 01/CP ngày 04/01/1995, sau đó là Nghị định số 135/2005/NĐ-CP và Nghị định số 168/2016/NĐ-CP.
Cơ chế khoán đã cứu nhiều đơn vị khỏi phá sản và cải thiện đời sống người lao động. Nhưng nó cũng tạo ra một trạng thái pháp lý lơ lửng kéo dài đến tận hôm nay: người dân bỏ công sức, tiền của cải tạo đất, dựng nhà, trồng cây trên phần đất nhận khoán – có khi qua hai, ba thế hệ – nhưng trên giấy tờ, đất vẫn thuộc quyền quản lý của nông, lâm trường. Họ giữ trong tay một hợp đồng khoán, không phải một Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Từ đó phát sinh mua bán trao tay, chuyển nhượng hợp đồng khoán, xây dựng không phép – những hành vi xét về pháp lý là vi phạm, nhưng xét về đời sống là điều gần như tất yếu khi con cái lớn lên và cần chỗ ở.
Ở chiều ngược lại, nhiều nông, lâm trường không còn đủ năng lực sử dụng hết diện tích được giao. Đất bị buông lỏng, bị lấn chiếm, bị cho thuê, cho mượn trái pháp luật, hoặc đơn giản là bỏ hoang. Nghịch lý “thiếu – thừa” hình thành: doanh nghiệp giữ đất mà không dùng, trong khi người dân tại chỗ, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, thiếu đất ở và đất sản xuất.
2003 – 2013: Nghị quyết 28 và cuộc sắp xếp lần thứ nhất
Ngày 16/6/2003, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 28-NQ/TW về tiếp tục sắp xếp, đổi mới và phát triển nông, lâm trường quốc doanh – văn kiện đầu tiên đặt vấn đề rà soát toàn bộ hệ thống và bàn giao phần đất không có nhu cầu sử dụng về địa phương. Đến năm 2012, cả nước còn 145 doanh nghiệp nông nghiệp, 151 doanh nghiệp lâm nghiệp và 91 ban quản lý rừng chuyển đổi từ lâm trường quốc doanh; 22 nông trường và 14 lâm trường bị giải thể. Diện tích bàn giao về địa phương theo Nghị quyết 28-NQ/TW đạt 621.565 ha.
Tuy vậy, nhiều mục tiêu của Nghị quyết không đạt. Việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho chính các nông, lâm trường diễn ra rất chậm: đến thời điểm đó vẫn còn 43,5% số đơn vị với 54,2% diện tích chưa được cấp giấy. Tình trạng lấn chiếm, cho thuê, cho mượn, chuyển nhượng đất trái pháp luật vẫn phổ biến, nhiều vụ kéo dài nhiều năm không được giải quyết, đặc biệt ở Tây Nguyên và một số tỉnh miền Đông Nam Bộ.
2014 – 2020: Nghị quyết 30 và cuộc giám sát của Quốc hội
Ngày 12/3/2014, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 30-NQ/TW về tiếp tục sắp xếp, đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của công ty nông, lâm nghiệp; Chính phủ ban hành Nghị định số 118/2014/NĐ-CP để thực hiện.
Năm 2015, lần đầu tiên bức tranh được đo đạc đầy đủ qua một cuộc giám sát chuyên đề của Quốc hội. Kết quả: đến giữa năm 2012, cả nước có 653 nông trường, lâm trường, ban quản lý rừng, khu bảo tồn và vườn quốc gia đang quản lý, sử dụng 7.996.467 ha; đến hết năm 2014, mới chỉ 17,1% diện tích của các công ty nông, lâm nghiệp được chuyển sang hình thức giao đất có thu tiền hoặc thuê đất theo quy định. Nói cách khác, sau mấy chục năm, phần lớn khối đất khổng lồ này vẫn nằm ngoài chuẩn mực quản lý hiện đại: không hồ sơ địa chính đầy đủ, không nghĩa vụ tài chính, không ranh giới rõ ràng trên thực địa.
Ngày 27/11/2015, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 112/2015/QH13 về tăng cường quản lý đất đai có nguồn gốc từ nông trường, lâm trường quốc doanh; Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 11/CT-TTg ngày 04/4/2016 để triển khai. Diện tích dự kiến bàn giao về địa phương theo Nghị quyết 30-NQ/TW là 465.029 ha, nâng tổng diện tích bàn giao từ trước đến nay lên 1.086.594 ha. Năm 2020, Bộ Chính trị tiếp tục ban hành Kết luận số 82-KL/TW.
2021 – 2025: Luật Đất đai 2024 và những cánh cửa hé mở
Tính đến ngày 31/12/2021, cả nước vẫn còn 256 công ty nông, lâm nghiệp thuộc diện sắp xếp tại 49 địa phương, tập đoàn, tổng công ty. Đến tháng 9/2024, vẫn còn 54/169 công ty lâm nghiệp – tương đương 32% – chưa hoàn thành sắp xếp, đổi mới; đáng chú ý, từ năm 2018 đến thời điểm đó chỉ có thêm một công ty hoàn thành. Ngày 02/12/2024, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 103-KL/TW yêu cầu tiếp tục thực hiện Nghị quyết 30-NQ/TW.
Song song, hành lang pháp lý cho người dân đã có bước tiến rõ rệt. Luật Đất đai năm 2024 (hiệu lực từ 01/8/2024) dành riêng Điều 181 cho đất do các công ty nông, lâm nghiệp quản lý, sử dụng, trong đó quy định việc công nhận quyền sử dụng đất cho người đang sử dụng đất có nguồn gốc được giao, giao khoán, khoán trắng, thuê, mượn của nông, lâm trường trước ngày 01/02/2015, và cho người có giấy tờ của nông, lâm trường quốc doanh về việc giao đất làm nhà ở trước ngày 01/7/2004. Nghị định số 101/2024/NĐ-CP hướng dẫn cụ thể tại Điều 26; Nghị định số 226/2025/NĐ-CP ngày 15/8/2025 sửa đổi theo hướng bỏ yêu cầu phải có phương án sử dụng đất được phê duyệt đối với trường hợp nông, lâm trường đã giải thể hoặc phá sản – gỡ đúng nút thắt “chờ phương án” kéo dài nhiều năm. Nghị định số 151/2025/NĐ-CP và Nghị định số 49/2026/NĐ-CP tiếp tục phân định thẩm quyền trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Năm 2026: Nghị quyết 21-NQ/TW
Ngày 28/7/2026, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XIV ban hành Nghị quyết số 21-NQ/TW về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan, thay thế Nghị quyết số 18-NQ/TW năm 2022. Cùng ngày, Bộ Chính trị ban hành Kế hoạch số 07-KH/TW để tổ chức thực hiện.
Ba nội dung mà bất kỳ ai đang sử dụng đất có nguồn gốc nông, lâm trường cũng nên đọc kỹ. Một là yêu cầu kiên quyết thu hồi diện tích do các công ty nông, lâm nghiệp đang sử dụng nhưng không đầu tư, giao khoán không đúng đối tượng để giao về địa phương quản lý; phân định rõ diện tích công ty tiếp tục sử dụng với diện tích giao địa phương; giải quyết dứt điểm chồng lấn, tranh chấp, khiếu kiện. Hai là chủ trương không hồi tố đối với trường hợp đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâu dài, và – điều quan trọng hơn với đa số người dân – đối với các trường hợp trước đây có vi phạm về thủ tục nhưng đã sử dụng đất ổn định, không tranh chấp, phù hợp quy hoạch, không ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, môi trường, an toàn công trình và đã thực hiện hoặc cam kết thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính thì được xem xét công nhận, cấp Giấy chứng nhận. Ba là yêu cầu xây dựng cơ chế đặc thù để xử lý dứt điểm, công khai, minh bạch đối với đất có nguồn gốc từ nông, lâm trường quốc doanh.
Kế hoạch số 07-KH/TW ấn định lộ trình: sửa Luật Đất đai năm 2024 và các luật có liên quan trong giai đoạn 2026 – 2030; xây dựng và thực hiện Đề án kiểm kê đất đai chuyên đề về hiện trạng sử dụng đất trồng lúa, đất rừng trên phạm vi cả nước, hoàn thành trong năm 2027.
Bức tranh cả nước hôm nay
Sau bảy mươi năm, khối đất có nguồn gốc nông, lâm trường vẫn là một trong những khối tài sản công lớn nhất và khó quản lý nhất của quốc gia. Khu vực này từng chiếm khoảng 9,1 triệu ha, tương đương 27,75% diện tích đất liền cả nước. Riêng Tây Nguyên có 201 tổ chức nông, lâm nghiệp trong tổng số 745 tổ chức của cả nước, quản lý khoảng 50,8% diện tích tự nhiên toàn vùng. Không một chính sách đất đai nào của Việt Nam có thể coi đây là chuyện nhỏ.
Nhìn lại toàn bộ dòng thời gian, có thể thấy nút thắt được buộc bởi bốn lớp nguyên nhân chồng lên nhau.
Thứ nhất, lớp hồ sơ. Đất được giao trong bối cảnh chưa có hệ thống địa chính hiện đại; ranh giới nhiều nơi chỉ tồn tại trên sơ đồ hoặc trong trí nhớ. Khi cần đo đạc, cắm mốc, lập hồ sơ để cấp giấy thì chi phí lớn, hồ sơ gốc lại thất lạc qua nhiều lần chia tách, sáp nhập tỉnh, huyện, doanh nghiệp.
Thứ hai, lớp quan hệ pháp lý. Quan hệ giữa người dân và nông, lâm trường là quan hệ khoán – một quan hệ hợp đồng – chứ không phải quan hệ sử dụng đất được Nhà nước công nhận. Hàng chục năm sinh sống, đầu tư, thừa kế, chuyển nhượng đã tích tụ trên một nền tảng pháp lý không tương xứng với thực tế đời sống.
Thứ ba, lớp thẩm quyền. Sau chuyển đổi, nhiều nơi rơi vào tình trạng doanh nghiệp không còn quản lý được người, còn chính quyền cơ sở quản lý nhân khẩu nhưng không được giao quản lý đất. Khoảng trống này khiến vi phạm phát sinh mà không ai đủ thẩm quyền và động lực xử lý dứt điểm.
Thứ tư, lớp lợi ích. Khi đất đai có giá, phần diện tích “vô chủ trên giấy tờ” trở thành đối tượng của đầu cơ, chuyển nhượng trái phép, xây dựng trái phép. Chi phí xử lý càng để lâu càng lớn, và người chịu thiệt cuối cùng thường là những hộ dân gắn bó với mảnh đất lâu nhất mà giấy tờ mỏng nhất.
Cần nói thẳng: đây không phải lần đầu tiên có một nghị quyết yêu cầu xử lý dứt điểm vấn đề nông, lâm trường. Năm 2003 đã có, năm 2014 đã có, năm 2015 Quốc hội đã giám sát chuyên đề. Điểm khác của lần này nằm ở chỗ nó gắn với một đợt sửa luật toàn diện, gắn với yêu cầu số hoá dữ liệu đất đai và gắn với mô hình chính quyền địa phương hai cấp vừa vận hành – nghĩa là lớp hồ sơ và lớp thẩm quyền, hai trong bốn nút thắt nói trên, lần đầu tiên được đặt lên bàn cùng lúc.

Dòng thời gian tóm tắt

Thay lời kết

Bảy mươi năm trước, nông trường quốc doanh là nơi những người vừa bước ra khỏi chiến tranh gửi vào đó cả tuổi trẻ. Con cháu họ hôm nay vẫn sống trên chính mảnh đất ấy, nhưng nhiều người không có trong tay tờ giấy chứng minh quyền của mình – không sửa được nhà, không thế chấp được vốn, không yên tâm để lại cho con. Đó không phải lỗi của riêng ai; đó là món nợ của lịch sử và của cách thức tổ chức quản lý qua nhiều thời kỳ. Nghị quyết 21-NQ/TW đã mở một cánh cửa. Việc còn lại – và cũng là việc khó nhất – là chuyển chủ trương ấy thành những thủ tục cụ thể mà một người nông dân ở Ba Vì, ở Sóc Sơn, ở Ea H’leo có thể tự mình thực hiện được.
Bài tiếp theo: “Nghị quyết 21-NQ/TW nói gì về đất nông, lâm trường” – phân tích chi tiết ba điểm neo của Nghị quyết và những gì người dân có thể làm ngay từ bây giờ.

Nguồn tư liệu tham khảo
- Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XIV; Kế hoạch số 07-KH/TW ngày 28/7/2026 của Bộ Chính trị.
- Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 16/6/2003, Nghị quyết số 30-NQ/TW ngày 12/3/2014 của Bộ Chính trị; Kết luận số 82-KL/TW (2020); Kết luận số 103-KL/TW (2024).
- Nghị quyết số 112/2015/QH13 ngày 27/11/2015 của Quốc hội; Báo cáo số 958/BC-UBTVQH13 về kết quả giám sát quản lý, sử dụng đất đai tại các nông, lâm trường quốc doanh giai đoạn 2004 – 2014; Chỉ thị số 11/CT-TTg ngày 04/4/2016.
- Luật Đất đai năm 2024; Nghị định 101/2024/NĐ-CP; Nghị định 226/2025/NĐ-CP; Nghị định 151/2025/NĐ-CP; Nghị định 49/2026/NĐ-CP; Nghị định 01/CP (1995), 135/2005/NĐ-CP, 168/2016/NĐ-CP.
- Phạm Thị Vượng, “Nông trường quốc doanh ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- Tư liệu kỷ niệm 70 năm Nông trường quốc doanh Đồng Giao; tư liệu kỷ niệm 60 năm Nông trường quốc doanh Mộc Châu (Báo Nhân Dân, Báo Sơn La).
- Bảo tàng Đắk Lắk và Cổng thông tin huyện Krông Pắk: tư liệu về Di tích lịch sử Đồn điền CADA, Đồn điền Rossi; tư liệu lịch sử Công ty cổ phần Cà phê Phước An.
- “Quản lý, sử dụng đất của nông, lâm trường ở Đắk Lắk – thực trạng, vấn đề đặt ra và giải pháp”, Tạp chí Lý luận chính trị.
- “Quá trình sắp xếp, đổi mới nông, lâm trường quốc doanh và định hướng giải pháp”, Tạp chí Môi trường / Viện Chiến lược, Chính sách tài nguyên và môi trường.
- Báo cáo, hội thảo của Trung tâm Con người và Thiên nhiên (PanNature) về đất đai có nguồn gốc nông, lâm trường quốc doanh.